Trong bài viết trước, tôi đã nói về cách tiếp cận của Vie và Basil Reyes nhằm địa phương hóa Fair Trade theo từng bước. Tôi rất thích thú muốn tìm hiểu về công việc của họ, nên chúng tôi đã đi lên vùng núi cao phía Bắc của Philippine để gặp gỡ đối tác của họ, cũng như tận mắt chứng kiến các máy rang cà phê đang được vận hành ở địa phương. Những gì tôi thấy đã chứng thực cho quá trình địa phương hóa mà họ đã kể với tôi khi chúng tôi gặp nhau.
Chou và tôi đi chuyến xe buýt đêm mất 9 tiếng mới tới Bauaue, một trong bảy kỳ quan hiện đại của thế giới, chỉ cách thị trấn Lagawe thuộc tỉnh Ifugao một giờ lái xe trên con đường uốn lượn của vùng núi, do vậy tôi đã có cơ hội được ngắm cảnh đẹp thiên nhiên trong lúc tiến hành cuộc khảo sát nghiên cứu của tôi. Bên cạnh đó, chuyến đi này là hoàn toàn tự túc cho nên tôi có thể tự đặt lịch trình cho mình… Tận dụng điều này, tôi đã sắp xếp lịch làm việc sau đó một ngày.
Ở Lagawe, tôi gặp Cha Valentin và Cha Marion, các cha xứ của giáo xứ địa phương thuộc dòng Thiên chúa giáo La mã. Tôi đã rất ấn tượng với những gì họ đang làm và cách mà họ thành lập một HTX của nông dân địa phương, HTX CoRDI, vừa ám chỉ rặng núi Cordillera, vừa có nghĩa là Học viện Nghiên cứu và Phát triển Cà phê (Coffee Research and Development Institute). Chúng tôi gặp mặt ở một quán cà phê ở KAPEHAN, một quán nhỏ nằm giữa khuôn viên của nhà thờ và trường học. Cha Valentin có bằng thạc sỹ về Quản lý Phát triển, và là người thành lập Trung tâm Phát triển và Hành động Xã hội (Social Action and Development Center) hoạt động bên ngoài giáo xứ. Ngay khi vừa gặp ông, tôi biết ngay rằng đây không phải là một cha xứ bình thường!
Ông kể cho tôi nghe những hoạt động của ông với cộng đồng ở địa phương: “Năm 2001, tôi tham gia quảng bá về Nhân Quyền bằng cách tiến hành đào tạo về Đạo luật Nhân Quyền… Tôi cũng tham gia đào tạo về môi trường và quản lý các dự án của chính phủ bởi vì chúng tôi đang xúc tiến một phương cách quản lý tốt đẹp hơn. Sau này, chúng tôi cũng đào tạo về chính trị, đặc biệt là trong các kỳ bầu cử. Chúng tôi cố gắng giải thích cho mọi người hiểu sự đỡ đầu cho hoạt động chính trị có ảnh hưởng tới mọi khía cạnh của cuộc sống, đặc biệt là theo hướng phát triển.”
Giống như nhiều nước trên thế giới, sự đỡ đầu cho hoạt động chính trị là gót chân Achilles của dân chủ. Cha Valentin giải thích: “Các chính trị gia điều hành văn phòng, nhưng rất tốn kém, vậy ai sẽ ủng hộ họ? Các nhà thầu, các con bạc… Ở văn phòng, các chính trị gia sẽ quyết định phát triển các dự án dựa trên nhu cầu của các nhà thầu. Chúng tôi gọi đó là các “dự án nước ép” (juicy projects) bởi vì thay vì giải quyết các nhu cầu của người dân, họ chỉ quan tâm tới lợi ích tài chính của các nhà thầu khoán.”
Tôi có thể hiểu được về sự quan tâm của cha xứ Thiên chúa giáo khi xúc tiến một phương cách quản lý tốt đẹp hơn, nhưng tôi rất tò mò về sự liên quan giữa Trung tâm Phát triển và Hành động Xã hội với việc sản xuất cà phê. Ông đã chia sẻ câu chuyện về việc đào tạo môi trường cho những người dân sống ở vùng núi cao trong rặng núi Cordillera: “Họ biến đất rừng thành vườn trồng rau. Tất nhiên chúng tôi đã hỏi họ vì sao lại làm vậy. Họ nói rằng bởi vì họ muốn tồn tại. Chúng tôi hỏi họ cái gì có thể thay thế được, tất nhiên chúng tôi tiếp cận theo khía cạnh tôn giáo và tín ngưỡng. Chúng tôi nói: ‘Hãy nhìn xem, Chúa đã sáng tạo ra vạn vật, và Chúa đã tạo ra mọi thứ để chúng ta có thể sống được. Bây giờ chúng ta lại phá hủy nó.’ Họ trả lời: ‘Thế thì chúng tôi sống bằng cách nào? Chúng tôi có các nhu cầu về thực phẩm, giáo dục và sức khỏe cho bọn trẻ.’ Tôi bảo họ liệt kê ra những nguồn tài nguyên hiện có và họ kể tên vài loại hoa quả và cà phê. Đối với hoa quả, chúng tôi thuyết phục họ tham gia khóa học ở Santa Fe về cách thu hoạch hoa quả, cách làm mứt, nước ép trái cây và hoa quả khô. Họ trở về và họ đã rất thành công. Chúng tôi nghĩ rằng họ đã thành công, vậy chúng tôi sẽ giới thiệu họ với một nguồn thu nhập khác nữa, và chúng tôi đến với cà phê.”
Tôi rất cảm động! Tôi đã nói chuyện với một cha xứ thực sự hiểu được các nhu cầu của giáo dân của ông. Thông thường người dân ở vùng này chỉ cần một héc ta đất để nuôi sống gia đình, và cha Valentin đã hỏi tại sao họ lại cần thêm đất và phá hủy rừng. “Tôi thấy những người giàu, những nhà tư bản, tới đây và cấp vốn cho họ. Họ hỏi ‘Các bạn có rừng không?’ Người nông dân sẽ trả lời là có. ‘Bạn có muốn biến rừng thành vườn trồng rau không?’ Người nông dân lại trả lời có. ‘Vậy thì hãy đốn cây xuống’ và sau đó họ trở lại với các máy móc để san phẳng mảnh đất. Rồi họ nói ‘Đây là tiền mua hạt trồng rau và các nguyên liệu khác như thuốc trừ sâu và phân bón’. Đến kỳ thu hoạch, nhà tư bản sẽ nói: ‘Tôi sẽ đưa xe tải tới đây để mang rau của bạn tới điểm giao thương’. Và sau cùng, họ nói: ‘Đây là số tiền còn lại cho bạn’. Đó chỉ là một khoản thu nhập rất nhỏ của người nông dân trong 4 tháng làm việc. Người nông dân hiểu rằng 1 héc ta đất là không đủ bởi vì số tiền thu được quá ít.
Câu hỏi của tôi là; tại sao anh nghe thấy giá của một cân bắp cải ở Manila khoảng 30 đến 40 Pecos, thậm chí 60 Pecos, nhưng ở đây tại những điểm giao thương địa phương chỉ có từ 5 đến 10 Pecos. Sự chênh lệnh này quá lớn. Vậy nên chẳng có gì đáng ngạc nhiên nếu người nông dân nói 1 héc ta đất là không đủ và họ phải khai phá đất rừng thêm và thêm nữa.”
Tiếp theo cha xứ nói về vai trò của một nghiệp đoàn trong việc thâu tóm các điểm giao thương ở địa phương và vận chuyển rau trồng từ vùng núi về Manila. Chúng tôi cũng đề cập tới các giải pháp khả thi thay thế, chẳng hạn như dự án về mứt hay hoa quả sấy khô. Những sản phẩm này được bán ở cửa hàng Good Sheppard Sisters ở Baguio, thành phố gần nhất nằm giữa Manila và Lagawe. “Cửa hàng này đang cố gắng giúp đỡ nông dân và những người sản xuất thức ăn hữu cơ. Good Sheppard Sisters là một đại lý. Có rất nhiều sản phẩm thực phẩm bày bán ở đó, và một trong số đó là cà phê Ifugao Kape.”
Với máy rang cà phê từ Bote Central, các cha xứ đã thiết lập 2 nhãn hiệu cà phê do HTX CoRDI sản xuất. Nhãn hiệu Lagawe Blends do HTX sản xuất và bán ở địa phương tại KAPEHAN. Ifugao Kape là nhãn hiệu của cà phê Trung tâm Phát triển và Hành động Xã hội, và thị trường cho loại cà phê chất lượng cao này lan sang cả các tỉnh lân cận. Trong cuộc thảo luận, họ thừa nhận về nhu cầu mở rộng thị trường. Chou và tôi quyết định rằng chúng tôi có thể giúp đỡ được một việc, đó là mua 10 gói cà phê Ifugao và giới thiệu chúng với những người mua tiềm năng mà chúng tôi có dịp gặp gỡ trong chuyến đi.
Khi chúng tôi trở lại Banaue, chúng tôi ngồi nói chuyện với những chủ nhân của 2 nhà nghỉ đã được giới thiệu trong sách Lonely Planet - quyển sách hướng dẫn du lịch nổi tiếng có sức ảnh hưởng lớn tới khách du lịch trên toàn thế giới. Cả hai đều ủng hộ ý tưởng của chúng tôi, họ mua và quảng bá cà phê được trồng và được sản xuất tại tỉnh lân cận. Chúng tôi thậm chí còn làm phép tính về số lượng thìa cà phê cho mỗi ly cà phê. Nếu bán một ly cà phê pha với giá 35 Pecos (khoảng 0.8$), họ có thể kiếm được 500 Pecos lợi nhuận ròng cho mỗi gói. Phải thừa nhận rằng những người chủ khách sạn hơi bỡ ngỡ khi họ được 1 cặp khách du lịch bụi bặm mang tới cho và giới thiệu về loại cà phê được sản xuất tại địa điểm cách họ có một tiếng lái xe, nhưng chúng tôi thì thấy rất vui. Chúng tôi cho đi tất cả 10 gói cà phê trên đường đi về hướng Nam với các thông tin để họ có thể liên lạc với cha Valentin.
Trong 2 ngày chúng tôi ở lại giáo xứ, các cha xứ cũng chia sẻ với chúng tôi về hoạt động của HTX, giá hạt cà phê Robusta và Arabica trả cho những người nông dân, lợi nhuận thu được, các hạn chế và thách thức mà họ phải đối mặt kể từ ngày thành lập khoảng hơn một năm rưới trước đây, và những lý do để họ triển khai dự án này. Cha Marion nói: “Trồng cà phê ở Lagawe để kinh doanh được bắt đầu từ những năm 50, nhiều năm trước khi bất kỳ một loại máy rang xay nào được giới thiệu ở đây.”
Người Philippine thực hiện chiến dịch “Mỗi thị trấn Một sản phẩm” để khuyến khích phát triển vùng nông thôn. Chiến dịch “Mỗi thị trấn Một sản phẩm” ở Lagawe được thiết kế bởi một nhóm do Sharon Grace phụ trách. “May mắn là khi ông thị trưởng mới được bầu, ông ấy đã đến hỏi tôi rằng Mỗi thị trấn Một sản phẩm ở Lagawe nên là cái gì? Ông ấy muốn thay đổi và làm chổi quét nhà, nhưng tôi đã thuyết phục ông ấy ở lại với cà phê. Những người lãnh đạo mới luôn luôn muốn thay đổi mọi thứ, để làm một dấu ấn của riêng mình trong cộng đồng.” Cha Marion nói thêm: “Ông ấy đã không thay đổi, và còn tiến hành chương trình một cách có chiến lược hơn. Thị trưởng Cabbigat của Lagawe và phụ tá của ông đề xuất một hướng đi mới cho chiến dịch Mỗi thị trấn Một sản phẩm, đó là tập trung sản xuất cà phê hỗn hợp Arabiaca, nói ngắn gọn là Hỗn hợp Arabica Lagawe (Lagawe Arabica Blends)… Hơn nữa, việc trở thành đối tác của Phòng Thương mại và Công nghiệp, và với Công ty Năng lượng SN Aboitiz, dự án cà phê Lagawe đã hình thành rõ nét. Cà phê hỗn hợp Lagawe trở thành nhãn hiệu cà phê hàng đầu ở Ifugao. Một nhãn hiệu khác là Terraces Brew do HTX Unique sản xuất cũng được đưa ra thị trường cùng một khoảng thời gian và chủ yếu được bán ở Banaue, Ifugao.”
Dưới sự dẫn dắt của Sharon, chính quyền địa phương đã đi đầu trong việc phát triển hoạt động kinh doanh cà phê Lagawe, lập ra một mức giá tối thiểu để trả cho những người nông dân trồng hạt cà phê chất lượng cao. Cha Marion giải thích: “Tới thời điểm phải biến nó thành một hoạt động kinh doanh, chính quyền phải thành lập một HTX, hoặc là phải thu hút các nhà đầu tư vào dự án Mỗi thị trấn Một sản phẩm. Vì vậy chúng tôi đã quyết định thành lập HTX. Hiện nay chúng tôi có 71 thành viên.”
Mặc dù giá của cà phê Arabica đắt gấp 2 lần mỗi kilogram, nông dân thường có 2 đến 3 cây cà phê Robusta trong vườn của họ, được để lại từ thời thịnh vượng của cà phê Philippine, lúc đó còn là nước xuất khẩu cà phê thứ hai trên thế giới. Để làm sống dậy những cây cà phê này đòi hỏi rất nhiều nỗ lực, nhưng đó lại là nguồn tài nguyên sẵn có. Hơn nữa, nông dân của HTX CoRDI cũng đang trồng Arabica với sự quan tâm chăm sóc cẩn thận nhằm đạt được yêu cầu về vấn đề trồng cây hữu cơ.
Cha Marion giải thích rằng HTX CoRDI đã phải chấp nhận một vài điều kiện của chính quyền địa phương nhằm tiếp quản doanh nghiệp. Một trong số đó là phải duy trì giá của hạt cà phê xanh. “Năm ngoái, nông dân đã rất ngạc nhiên khi họ thấy chúng tôi tới trực tiếp mua cà phê của họ. Chính quyền địa phương trả 100 Pecos cho 1 kilogram Robusta trong khi Nestle trả có 65 Pecos. Họ đã rất ngạc nhiên, nhưng đó là toàn bộ lợi tức của họ. Chính quyền địa phương đã đặt ra mức giá này và chúng tôi phải tôn trọng tất cả nội dung của dự án cũng như mức giá đó.”
Một yêu cầu nữa là chúng tôi phải duy trì nỗ lực tái trồng rừng. Sau khi chuyện trò, họ dẫn chúng tôi đi tham quan khu đất xung quanh. Đi ngang qua khu vườn ươm trên đường tới thăm quan căn phòng để máy rang cà phê ở phía sau của nhà thờ, cha Valentin nói: “Chúng tôi đã ươm hơn 20,000 cây giống cà phê Arabica và phân phát cho nông dân nếu họ có yêu cầu.” Tái trồng rừng với cây cà phê Arabica quả thật là một ý tưởng tuyệt vời! Mất 3 năm để trồng một cây cà phê, như vậy trong vài năm tới sẽ có rất nhiều cây Arabica cho ra quả ở vùng rừng Tinoc gần đó. Cha Marion nói thêm vào: “Ở Lagawe, hơn 50,000 cây giống Arabica được phân phát và trồng trong năm 2009 đã chết trong đợt hạn hán năm 2010.” Bất chấp nhiều khó khăn, tôi nhận thấy tham vọng của họ xa hơn nhiều chiến lược marketing hiện thời, nhưng trong khi làm những công việc của Chúa, tôi nghĩ rằng họ sẽ có lợi thế trong việc triển khai dự án cà phê Fair Trade.
Trong khi tìm hiểu về các khó khăn thách thức và chức năng hoạt động của HTX, tôi hỏi họ về Fair Trade. Mới biết đến khái niệm này, cha Marion thú nhận với tôi rằng ông vẫn đang trong quá trình học hỏi các nguyên tắc của Fair Trade bằng việc đưa ra một mức giá công bằng cho người nông dân. Trong khoảng thời gian làm việc ở đây, cuộc khảo sát của tôi với HTX CoRDI trở thành một cơ hội để chia sẻ kinh nghiệm và xây dựng năng lực. Tôi đã dành nhiều giờ nói chuyện với cha Marion khi ông ân cần dẫn tôi đi tham quan khu vực xung quanh để gặp gỡ với những người nông dân, và mời tôi đi cùng với ông và Sharon trong chuyến đi mua hạt cà phê ở một ngôi làng gần Sagada, cách Lagawe vài giờ lái xe.
Với những người quan tâm tới chuyến đi mua hạt cà phê, xin hãy xem trang facebook của tôi vì Chou đã đưa rất nhiều ảnh của chuyến đi lên đó. Và cũng xin hãy tự nhiên kết bạn với tôi ở đó, tôi luôn sẵn lòng gặp gỡ với những người quan tâm và đọc blog của tôi.
Cha Marion đã tổng kết sứ mệnh của CoRDI như sau: “Chúng tôi đang làm việc để thiết lập một ngành công nghiệp cà phê thực thụ ở Lagawe, thuộc tỉnh Ifugao và vùng Cordillera, cộng tác với những tổ chức cùng chia sẻ với chúng tôi tầm nhìn và ý tưởng rằng cà phê có thể là một nguồn nguyên liệu bền vững để trồng trọt; và những tư tưởng chung đó có thể được nhìn bằng vô số thấu kính hay từ nhiều góc độ… như doanh nghiệp, nông nghiệp bền vững, bảo vệ môi trường, du lịch sinh thái…”
Trong thời gian tôi ở Lagawe và Sagada, tôi đã bắt đầu hiểu rõ hơn vì lý do vì sao Vie và Basil Reyes muốn giới thiệu Fair Trade theo từng bước và có thể mất từ 2 đến 3 năm tùy vào mỗi cộng đồng.
Nói “Fair Trade là Sự thay đổi Xã hội” là một cách nói giảm nhẹ đi!
Ở địa phương, Fair Trade thách thức rất nhiều vấn đề: khái niệm kinh doanh thông thường; vai trò của phụ nữ trong gia đình, xã hội và trong tổ chức; sự tham gia của trẻ em trong các hoạt động của gia đình; vai trò quản lý tổ chức và các vị trí tham gia của các thành viên/người sản xuất; cách thức làm việc với các tổ chức đối tác cũng như cung ứng. Fair Trade là một người thay đổi cuộc chơi. Không có gì còn lại giống như trước sau khi đã áp dụng khái niệm Fair Trade vào mô hình kinh doanh.
Đối với Bote Central, việc giới thiệu Fair Trade trước hết bằng cách hỗ trợ công nghệ cho các đối tác địa phương vốn phụ thuộc 100% vào kinh tế địa phương là một cách hết sức thiết thực và hữu ích. Cách làm của họ không gì hơn là sự cam kết vào việc khởi động cho một sự thay đổi xã hội tại mỗi cộng đồng mà họ làm việc cùng. Gặp gỡ với các đối tác, tôi đã tận mắt chứng kiến các thách thức khó khăn và các vấn đề xã hội mà họ phải đối mặt. Tôi cũng hiểu rõ được giá trị của việc địa phương hóa Fair Trade.
Tôi tin rằng Vie và Basil đang khởi động Fair Trade theo một hướng đi cần thiết cho tương lai nếu đó là một sự nỗ lực bền vững. Phụ thuộc hoàn toàn vào thương mại với các nước phương Tây đã cho thấy sự không bền vững. Suy nghĩ về các bài học từ cuộc khủng hoảng toàn cầu, tôi tin rằng mọi người sẽ tập trung hơn vào phát triển Fair Trade ở các cộng đồng địa phương. Các cửa hàng, đại lý sẽ được ủng hộ bởi kinh tế địa phương. Tôi không chủ trương kết thúc thương mại với các nước phương Tây, nhưng tôi muốn đưa Fair Trade vào trong hoạt động kinh doanh như là một mô hình phù hợp ở địa phương. Nhằm đa dạng hóa các thị trường.
Khi giới thiệu Fair Trade với cộng đồng, cách tốt nhất là đưa ra các hỗ trợ thực tế và các hướng dẫn hòa nhập đơn giản. Fair Trade trong hành động quan trọng hơn là trong lời nói.
Hãy tưởng tượng điều này:
Hạt cà phê của địa phương, chế biến ở địa phương, rang ở địa phương, bán ở địa phương, và tiêu thụ ở địa phương, tất cả đều đóng góp cho nền kinh tế địa phương.
Không xuất khẩu một hạt cà phê nào, Fair Trade được địa phương hóa!
Cảm ơn các bạn đã đồng hành cùng tôi trong cuộc hành trình này. Xin hãy tự nhiên đóng góp ý kiến, ý tưởng và các lời khuyên cho chúng tôi!
Thân ái,
Mitch Teberg, MA
